تفاوت کارکرد دبیران و کارگزاران حکومتیِ دورۀ سامانی با دورۀ غزنوی - کریمی شرفشاده عسکر; مهدویان محبوب; علی اصل پرویز (مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران)
به گواهی تاریخ، دولت سامانی در میان دولت‌های هم‌عصر خود نام‌آورتر و در مقایسه با حکومت غزنوی مردمی‌تر بود. هرچند دولت غزنوی درصدد بود تا حکومت خویش را همانند دولت سامانی جلوه دهد، اما به دلایل گوناگون هیچ‌گاه در این امر توفیق نیافت. هدف این مقاله روشن ساختن میزان آزادی عمل و اندیشۀ دبیران و کارگزاران در دورۀ سامانی و نبودِ آن در دورۀ غزنوی است. پرسش اصلی این است که چه عواملی موجب تعامل دبیران و کارگزاران با امیران دورۀ سامانی و در مقابل، تقابل آنان با حاکمان دورۀ غزنوی شد؟ فرضیۀ پژوهش بر این اساس است که اگر تدابیر سیاسی امیران سامانی همانند سلاطین غزنوی بود، نتایج عملکرد دبیران و کارگزاران حکومتی به چه صورت درمی‌آمد. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی به تبیین و شفاف‌سازی آزادی عمل دبیران و کارگزاران در تنظیم دیوان‌سالاری دورۀ سامانی و نیز روشن ساختن علل واگرایی آنان در دورۀ غزنوی پرداخته است. نتیجۀ تحقیق نشان می‌دهد که مشارکت اقشار مختلف جامعه در حکومت دورۀ سامانی موجب پایداری و دیرپایی این دولت و شکل‌گیری فرهنگ و تمدن اسلامی ـ ایرانی شد، در حالی که در دورۀ غزنویان جز خودکامگی و جنگ‌های بی‌حاصل، نتایج چشمگیری مشاهده نمی‌شود.